Aksamitka - kwiat aksamitki - mielony

Tagetes flos

ang. marigold;
hiszp. tagetes, cempasúchil;
niem. Studentenblume, Samtblum;
fran. tagetes, tagettes;
ros. бархатцы;

Aksamitki, znane również regionalnie jako turki, śmierdziuszki, żaczki, byczki, studentki czy bździuszki, to popularne rośliny ogrodowe. Występują w wielu odmianach znacząco różniących się od siebie podstawowymi cechami zewnętrznymi takimi jak wysokość, kształt liści czy barwa kwiatów. Do chwili obecnej zidentyfikowano 53 odrębne gatunki aksamitek, a kolejne dwie dziesiątki taksonów oczekuje na jednoznaczną weryfikację. Największe naturalne zróżnicowanie tych kwiatów występuje na terenie Meksyku, zaś na świecie najbardziej rozpowszechnione pozostają aksamitki lśniące (Tagetes lucida), aksamitki rozpierzchłe (Tagetes patula L.), aksamitki wąskolistne (Tagetes tenuifolia) i aksamitki wzniesione (Tagetes erecta L.). Jak wykazały prowadzone badania naukowe, rośliny z rodzaju Tagetes wykazują podobny skład chemiczny. Informacje o tradycyjnym wykorzystaniu tego surowca w regionalnej medycynie ludowej mają charakter historyczny i botaniczny.

Co to jest aksamitka? Opis rośliny – informacje ogólne

Aksamitki to jednoroczne rośliny z rodziny astrowatych naturalnie występujące w strefie klimatów od tropikalnego do umiarkowanego Ameryki Południowej i Afryki, współcześnie znane i uprawiane na całym świecie jako rośliny ozdobne. Odmiany karłowate dorastają do wysokości 10-15 cm, podczas gdy wysokie mogą osiągać 75-80 cm. Wszystkie cechują się silnie rozgałęzioną łodygą, pierzastodzielnymi liśćmi oraz żółtymi, pomarańczowymi bądź żółto-pomarańczowymi kwiatami osadzonymi na szypułkach w koszyczkach kwiatowych. Średnica kwiatów również waha się, osiągając w zależności od odmiany, od 1,5 do nawet 10 cm. Aksamitki preferują stanowiska słoneczne z żyzną, przepuszczalną glebą. Pozostają dość odporne na suszę i nie wymagają codziennego podlewania, nie tolerują jednak mrozu, dlatego w strefie klimatu umiarkowanego pozostają rośliną jednoroczną. Wydzielają specyficzny, żywiczno-balsamiczny aromat, który odstrasza nicienie, mszyce, krety i inne owady (w tym gąsienice bielinka kapustnika), dlatego bywają nasadzane nie tylko na rabatach ozdobnych, lecz również grządkach warzywnych.

Kwiat aksamitki jako surowiec zielarski

Surowcem zielarskim są kwiaty aksamitki (flos tagetesidis) w 100%.

Skład aksamitki

Kwiat i ziele aksamitki stanowią surowiec bogaty w składniki bioaktywne. Zawierają do 1,5% olejków eterycznych, które nadają roślinie charakterystyczny aromat. W suszonym surowcu obecne są również flawonoidy (w tym rutyna, izoramnetyna i kwercetyna), naturalne karotenoidy (takie jak luteina i ksantofile), a także garbniki i kumaryny.

Właściwości aksamitki

Zarówno kwiaty, jak i liście aksamitki cechują się specyficznym, intensywnym balsamiczno-korzennym zapachem oraz smakiem z wyczuwalną, delikatną nutą goryczy i anyżu, co czyni ją cennym surowcem kulinarnym. Właściwości zewnętrzne kwiatów są wyjątkowo zróżnicowane. Barwa koszyczków kwiatowych waha się od świetlistej jasnej żółci po głęboki, niemal czerwony pomarańcz. Dostępne są również efektowne odmiany dwukolorowe i pełnokwiatowe.

Jak działają kwiaty aksamitki

Kwiaty aksamitki od wieków stanowią cenny surowiec w regionalnej medycynie ludowej, gdzie przypisywano im działanie wspierające naturalne funkcje organizmu, a właściwości surowca wynikają z bogatego składu chemicznego, w którym dominują flawonoidy oraz karotenoidy. Wśród tych ostatnich na szczególną uwagę zasługują luteina i zeaksantyna, stanowiące kluczowe związki dla prawidłowego funkcjonowania narządu wzroku, gdyż są to naturalne antyoksydanty obecne w plamce żółtej, a ich dostarczanie jest ważne dla utrzymania ostrości widzenia i komfortu oczu. Tradycyjnie surowiec bywał stosowany również ze względu na obecność związków czynnych wpływających na funkcje trawienne, działając delikatnie żółciopędnie i moczopędnie, co sprzyja naturalnemu oczyszczaniu organizmu. Wiele związków obecnych w aksamitce wykazuje aktywność przeciwutleniającą, chroniąc komórki przed stresem oksydacyjnym. Wodne wyciągi z kwiatów są tradycyjnie wykorzystywane do stosowania zewnętrznego, wykazując działanie tonizujące i łagodzące na skórę, co jest pomocne w pielęgnacji drobnych skaleczeń oraz w celu przywrócenia prawidłowego napięcia i rozjaśnienia skóry wokół oczu. Ponadto, ze względu na obecność związków fitochemicznych, kwiaty aksamitki tradycyjnie stosowane były w celu wsparcia równowagi hormonalnej organizmu, co uważano za pomocne w łagodzeniu problemów skórnych oraz regulacji cyklu miesiączkowego.

Jak stosować kwiaty aksamitki

Kwiat aksamitki w kuchni

Aksamitki to rośliny jadalne. Mogą być wykorzystywane jako składnik wiosennych i letnich sałatek, doskonale nadają się do doprawiania tłustych potraw mięsnych (pieczeni wieprzowych, baraniny, gulaszów), jak również ryb słodkowodnych i morskich. Dobrze komponują się z produktami nabiałowymi, w szczególności twarogiem i zapiekanymi serami pleśniowymi, znajdują zastosowanie jako składnik past jajecznych i sosów ziołowych. W Ameryce Południowej odmiana lśniąca aksamitki powszechnie stosowana jest w kuchni jako zamiennik estragonu, a Indianie z Peru, Chile i Boliwii używają jej do doprawiania past warzywnych oraz jako dodatek do gotowanych ziemniaków. Z kolei Gruzini ze zmielonych, suszonych płatków aksamitek tworzą przyprawę o nazwie szafran imertyński, idealny do koloryzacji potraw (nadaje im żółtą barwę). Świeże koszyczki kwiatowe aksamitki można też wykorzystać do bezpiecznej, naturalnej dekoracji potraw.

Zalecane środki ostrożności

Do celów kulinarnych należy wykorzystywać wyłącznie kwiaty aksamitki przeznaczone do spożycia. Pomimo tradycyjnego użycia, osoby o dużej wrażliwości na słońce powinny zachować ostrożność. Wyciągi wodne i alkoholowe stosowane zewnętrznie mogą uwrażliwiać skórę na działanie promieni słonecznych.

Sposób przechowywania kwiatów aksamitki 

Zaleca się przechowywanie surowca w przewiewnej, papierowej torebce lub szklanym naczyniu, w miejscu zacienionym, suchym, wolnym od obcych zapachów oraz niedostępnym dla dzieci.

Zalecany sposób użycia kwiatów aksamitki

Napar z aksamitki

1 łyżkę kwiatów aksamitki zalać 1 szklanką wrzącej wody. Pozostawić do zaparzenia na 20 minut, a następnie odcedzić. Spożywać 1- 2 razy dziennie po 200 ml. W celu poprawy walorów smakowych napar można posłodzić miodem lub dolać niewielką ilość mleka.

Nalewka z aksamitki

100 g płatków skropić spirytusem, a po kilku minutach zalać 300 ml wytrawnego alkoholu o mocy 60-70\%. Naczynie szczelnie zamknąć i odstawić w ciemne i chłodne miejsce na 7 dni. Wyciąg zlać do butelki, a odcedzone ziele ponownie zalać alkoholem o mocy 40\%. Pozostawić do naciągnięcia na 7 dni i przefiltrować. Oba wyciągi połączyć. Spożywać 1-2 razy dziennie po 5 ml. Nalewkę można rozcieńczyć wodą i stosować zewnętrznie do przemywania skóry.

Przepisy kulinarne z aksamitką

Pesto z kwiatami aksamitki 

2-3 kwiaty aksamitki
oliwa z oliwek extra virgin
50 g orzechów włoskich (lub nerkowca)
25 g dojrzałego sera koziego lub owczego
szczypta soli
szczypta chili
1 łyżeczka soku z cytryny

Z kwiatów aksamitek odciąć same płatki, upewniając się, że nie ma w nich zielonych (gorzkich) części. Płatki, orzechy i oliwę zmiksować na gładki sos, konsystencję regulując ilością oliwy. Dodać starty ser. Doprawić do smaku solą, chili i sokiem z cytryny. Pesto to świetnie sprawdza się jako smarowidło do małych kanapeczek z ciemnego chleba, podawane jako amuse bouche (przystawka na jeden kęs). Często zestawia się je z kwaskowatymi i chrupiącymi dodatkami (np. kiszonymi nasionami nasturcji) dla zbalansowania smaku.

Bibliografia

Farmakopea Polska