Arcydzięgiel litwor - korzeń arcydzięgla

Archangelica officinalis radix

ang. garden angelica, root of the Holy Ghost;
hiszp. angelica archangelica, hierba de los ángeles;
niem. Angelika, Engelwurz, Garten-Angelika;
fran. angélique, archangélique;
ros. дя́гиль лека́рственный;

Aromatyczny korzeń dzięgla to surowiec zielarski, który był historycznie ceniony i powszechnie stosowany w tradycyjnym europejskim ziołolecznictwie. Ze względu na głęboki, balsamiczny zapach korzeń dzięgla znalazł również zastosowanie kulinarne - używany jest do aromatyzacji ciast, piwa i nalewek, podczas gdy sama roślina posadzona w ogrodzie potrafi stanowić piękną ozdobę rabatki.

Co to jest arcydzięgiel? Opis rośliny – informacje ogólne

Arcydzięgiel litwor, zwany również arcydzięglem lekarskim lub po prostu dzięglem, to dwuletnia roślina z rodziny selerowatych, występująca w stanie dzikim na górzystych i wilgotnych obszarach Europy, Azji i Ameryki Północnej. Najczęściej spotkać ją można w zaroślach, wąwozach, nad brzegami rzek i potoków, gdzie preferuje siedliska na glebach urodzajnych, dobrze przepuszczalnych i stosunkowo dobrze nawodnionych. Wśród pozostałej roślinności wyróżnia się imponującymi rozmiarami - dorasta do wysokości 2,5 m, ma ogromne, dekoracyjne liście i grube, jadalne łodygi, zaś kwiaty dzięgla zebrane są w białe lub zielonkawe baldachy. W Polsce arcydzięgiel litwor podlega częściowej ochronie, dlatego na co dzień wykorzystuje się głównie surowiec pochodzący z upraw.

Łacińska nazwa arcydzięgla, którą przetłumaczyć można jako anielskie ziele, wywodzi się z czasów średniowiecznych. Jak mówi starofrancuska legenda, podczas epidemii dżumy szalejącej w Europie pewnemu mnichowi przyśnił się archanioł Gabriel i poradził zastosować wyciąg z anżeliki jako panacea na wszelkie dolegliwości. Odtąd roślinę określano mianem archanielskiej (archangelica), bądź też Zielem Ducha Świętego. Dzięgiel uprawiany był w domowych ogródkach i przyklasztornych zielnikach, ponieważ znalazł zastosowanie kulinarne jako warzywo jadalne.

Arcydzięgiel jako surowiec zielarski

Surowcem zielarskim jest podziemna część rośliny - korzeń arcydzięgla (archangelicae radix)

Skład korzenia arcydzięgla

Korzeń arcydzięgla litworu charakteryzuje się bogatym składem chemicznym. Zawiera olejek eteryczny (w ilości do 1,5%), który decyduje o jego intensywnym aromacie. W składzie surowca obecne są również kwasy organiczne (np. kwas cytrynowy, jabłkowy), żywice, skrobia oraz cukry proste.

Właściwości korzenia arcydzięgla

Świeży korzeń arcydzięgla, pozyskiwany głównie jesienią lub wiosną w pierwszym roku życia rośliny, wyróżnia się charakterystyczną, czerwono-brunatną barwą oraz silnym, wyraźnie balsamicznym zapachem. Jego wewnętrzny miąższ jest białawy i soczysty. Suszony surowiec, ceniony jako składnik aromatyzujący, charakteryzuje się słodko-korzennym smakiem z wyczuwalną, ciepłą nutą piżmową. Proces suszenia intensyfikuje głęboki aromat olejku eterycznego, a sama konsystencja surowca po wysuszeniu jest twarda i włóknista. Dzięki tym walorom smakowym i unikalnemu profilowi zapachowemu, arcydzięgiel jest szczególnie pożądanym składnikiem w produkcji wykwintnych likierów, nalewek oraz innych aromatyzowanych wyrobów kulinarnych.

Jak działa korzeń arcydzięgla

Korzeń arcydzięgla od dawna wzbudza zainteresowanie ze względu na jego korzystny wpływ na naturalne procesy zachodzące w układzie pokarmowym. Tradycyjnie surowiec był stosowany aby wspierać naturalną aktywność trawienną i motorykę jelit, co w ujęciu ludowym miało ułatwiać przetwarzanie treści pokarmowych oraz sprzyjać apetytowi. Historyczne źródła wskazują również na jego stosowanie w celu wspierania relaksacji organizmu oraz ograniczenia dyskomfortu spowodowanego nadmiernym napięciem mięśni w obrębie jamy brzusznej. Z kolei wodnym i alkoholowym wyciągom z korzenia arcydzięgla przypisywano zdolność do wspierania wyciszenia w stanach ogólnego pobudzenia. W zakresie zewnętrznym, surowiec znajdował tradycyjne zastosowanie jako składnik rozgrzewający, szczególnie w mieszankach do nacierania ciała. Ponadto, w ziołolecznictwie ludowym doceniano potencjał arcydzięgla w pielęgnacji skóry i utrzymaniu poprawnej higieny jamy ustnej. Regularne stosowanie, zgodnie z historycznymi przekazami, miało sprzyjać poprawie ogólnej kondycji organizmu i samopoczucia.

Jak stosować korzeń arcydzięgla

Arcydzięgiel w kuchni

Korzenie arcydzięgla, ze względu na gorzko-korzenny smak i słodki, balsamiczny zapach znajdują zastosowanie w kuchni do aromatyzacji napojów alkoholowych. W niewielkich ilościach mogą być również stosowane jako dodatek do zup, w szczególności rosołu i bulionu, w zastępstwie lub razem z lubczykiem. Zielone części arcydzięgla, liście i ich ogonki oraz pokrojone w cienkie plasterki łodygi, można kandyzować w syropie. Kandyzowany arcydzięgiel zachowuje piękny, zielony kolor i doskonale nadaje się do dekoracji ciast i innych słodkich wypieków. Świeże liście i kwiaty to z kolei doskonały dodatek do sałatek owocowych i twarogu. Można je także dodawać do galaretek, marmolad i konfitur (szczególnie z kwaśnych owoców), a także do mrożonych sorbetów, ponieważ ich korzenna nuta znacząco zmniejsza kwaskowość owoców i harmonizuje ich naturalną słodycz. Natomiast owoce dzięgla świetnie dopełniają mieszanki pestek i ziaren używanych do wypieku domowych ciasteczek.

Zalecane środki ostrożności

Nie zaleca się stosowania korzenia arcydzięgla w przypadku nadwrażliwości na surowiec. Należy unikać stosowania w ostrych stanach zapalnych, a także w okresie ciąży i karmienia piersią. Ze względu na brak danych, nie należy podawać produktu dzieciom poniżej 12 roku życia. Substancje zawarte w korzeniu arcydzięgla posiadają właściwości fotouczulające. Oznacza to, że po spożyciu może wystąpić nadmierna reakcja skóry na promieniowanie ultrafioletowe (UV). Z tego względu podczas stosowania należy bezwzględnie unikać bezpośredniego światła słonecznego oraz naświetlania promieniami UV. Spożywany w nadmiarze korzeń arcydzięgla może wywołać dyskomfort (np. ból głowy, nudności) oraz reakcje skórne (świąd). Należy zawsze stosować się do rekomendowanych ilości do spożycia. Osoby z problemami zdrowotnymi powinny skonsultować spożycie produktu z lekarzem lub dietetykiem.

Sposób przechowywania korzenia arcydzięgla

Zaleca się przechowywanie surowca w przewiewnej, papierowej torebce lub szklanym naczyniu, w miejscu zacienionym, suchym, wolnym od obcych zapachów oraz niedostępnym dla dzieci.

Zalecany sposób spożycia korzenia arcydzięgla

Odwar z korzenia arcydzięgla

1 łyżkę rozdrobnionych korzeni zalać szklanką stołową zimnej wody. Gotować przez 20 minut uzupełniając wodę. Odcedzić, schłodzić. Pić pól szklanki przed jedzeniem na pobudzenie apetytu lub po posiłku dla ułatwienia procesu trawienia i wsparcia motoryki jelit. Można wzmocnić jego działanie dodając owoce kopru i kminkuu.

Napar z korzenia arcydzięgla

1 łyżkę rozdrobnionych korzeni zalać 1 szklanką wrzątku i zostawić pod przykryciem na 10 minut. Następnie odcedzić, schłodzić i pić 2x dziennie po pół szklanki rano i wieczorem. W celu wsparcia wyciszenia i ułatwienia zasypiania oraz wsparcia trawienia.

Nalewka z arcydzięgla (dzięgielówka)

100 g rozdrobnionego korzenia arcydzięgla zalać 500 ml spirytusu o mocy 50-70% i postawić do naciągnięcia na 14 dni. Następnie odcedzić i przelać do butelki. Można dodać nieco cukru lub miodu do smaku. Spożywać 2-3 razy dziennie po pół łyżeczki (w sumie w ciągu doby nie przekraczać 5 ml). W zastosowaniu zewnętrznym do nacierania ciała.

Wino z arcydzięgla

100 g rozdrobnionych korzeni arcydzięgla zalać 500 ml białego wina. Odstawić do naciągnięcia na 14 dni w ciemne i chłodne miejsce. Po dwóch tygodniach odcedzić i zlać do butelki. Spożywać dwa razy dziennie po 1 łyżce stołowej. Wino tradycyjnie spożywano w celu wsparcia apetytu i relaksacji.

Macerat z arcydzięgla

2 kopiaste łyżki rozdrobnionego arcydzięgla zalać szklanką letniej, przegotowanej wody i pozostawić na 3-4 godziny. Pić 3 razy dziennie po pół do jednej szklanki dziennie w celu wsparcia procesów trawiennych.

Kąpiel na stres z arcydzięglem

4 łyżki rozdrobnionego korzenia arcydzięgla zalać dwoma litrami wody i gotować pod przykryciem na bardzo małym ogniu przez co najmniej kwadrans. Tak przygotowany odwar dodać do kąpieli. Mieszanka sprzyja relaksacji i wyciszeniu w stanach zmęczenia organizmu.

Inhalacje arcydzięglem

4 łyżki rozdrobnionego korzenia zalać 2 litrami wrzątku i gotować na małym ogniu przez 15 minut. Po tym czasie zestawić naczynie z ognia i pochylić głowę nad parującym naparem. Otulić się ręcznikiem i zamknąć oczy (opary mogą działać drażniąco na spojówki). Wdychać przez 5-10 minut.

Mieszanki ziołowe z korzeniem arcydzięgla

Napar z arcydzięglem dla wsparcia trawienia

50 g korzenia dzięgla litworu wymieszać z 50 g mięty pieprzowej. 1 łyżkę mieszanki zalać 1 szklanką wrzątku i zaparzać pod przykryciem przez 10 minut. Odcedzić. Pić po pół szklanki co 2-3 godziny w przypadku dyskomfortu trawiennego, uczucia pełności lub w celu wsparcia trawienia.

Napar z arcydzięglem dla wsparcia zasypiania

50 g korzenia dzięgla litworu wymieszać z 50 g kłącza kozłka lekarskiego. 1 łyżkę mieszanki zalać 1 szklanką wrzątku i zaparzać pod przykryciem przez 10 minut. Odcedzić. Wypić zanim ostygnie przed snem - aby ułatwić zasypianie.

Likier z arcydzięglem dla wsparcia trawienia

2 łyżki rozdrobnionego korzenia arcydzięgiela zalać pół litrem 70-procentowego spirytusu i postawić do naciągnięcia na 14 dni. Po tym czasie dodać 5 goździków, łyżeczkę mięty pieprzowej, łyżeczkę melisy, szczyptę cynamonu, tartej gałki muszkatołowej, anyżku i kopru włoskiego. Pozostawić na 14 dni, po czym dodać 200 g cukru rozpuszczonego w pół szklanki wody. Wymieszać i odstawić na kolejne dwa tygodnie, po czym odcedzić i zlać do butelki. Pić po 1 małym kieliszku w problemach trawiennych.

Nalewka z arcydzięglem na stany napięcia

50 g rozdrobnionego arcydzięgla, 50 g rozdrobnionego korzenia imbiru i 50 g skórek pomarańczowych zalać 1/4 litra spirytusu 70% i szczelnie zamknąć. Po 48 godzinach wymieszać z syropem przygotowanym z pół kilograma cukru rozpuszczonego w 1/2 litra wody. Pić po 1 małym kieliszku w stanach napięcia psychicznego i ogólnego pobudzenia. Spożyty przed snem ułatwia zasypianie.

Bibliografia

https://rozanski.li/355/korzen-arcydziega-radix-archangelicae-w-praktycznej-fitoterapii/
http://www.czytelniamedyczna.pl/6246,fitoterapia-chorlb-dermatologicznych.html
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/30799248
https://stud.epsilon.slu.se/818/4/Kylin_M_100128.pdf
https://www.researchgate.net/publication/331017485