Arnika górska - kwiat arniki

Arnica montana flos

ang. mountain arnica, leopard's bane;
hiszp. árnica, tabaco de montaña;
niem. arnika, berg-wohlverleih;
fran. arnica des montagnes, tabac des vosges;
ros. арника горная, баранья трава;

Arnika górska (popularnie zwana arniką) to roślina, której wartości zielarskie od wieków cenione są w tradycyjnej medycynie ludowej Europy. Wizualnie przypomina miniaturowego słonecznika ukrytego w gęstej darni górskich zboczy i to właśnie koszyczki kwiatowe stanowią podstawowe źródło dobroczynnych substancji czynnych. Roślina ta, ze względu na wrażliwość środowiskową i intensywną eksploatację w przeszłości, jest obecnie objęta ścisłą ochroną gatunkową w wielu krajach europejskich, co wymusza pozyskiwanie surowca głównie ze specjalistycznych upraw.

Co to jest kwiat arniki górskiej? Opis rośliny – informacje ogólne

Arnica montana to roślina wieloletnia, należąca do rodziny astrowatych (Asteraceae), występująca naturalnie na górskich łąkach, pastwiskach i torfowiskach w strefach klimatu umiarkowanego Europy Środkowej i Południowej, zwłaszcza na obszarach Sudetów, Karpat, Alp i Bałkanów. Preferuje stanowiska słoneczne, gleby kwaśne, ubogie w wapń i dobrze przepuszczalne. Roślina dorasta do 20–60 cm wysokości. Ma grubą łodygę, najczęściej pojedynczą. Liście są zebrane w przyziemną rozetę, eliptyczne lub lancetowate. Najbardziej charakterystyczne są kwiaty – duże, intensywnie żółte lub pomarańczowo-żółte koszyczki, osadzone pojedynczo na szczycie łodygi. W kulturze ludowej bywała nazywana zielem upadku, zielem anielskim, a w tradycji alpejskiej jej kwiaty symbolizowały słońce i chroniły przed burzą. W wierzeniach germańskich arnika była poświęcona bogini Friggi - patronki małżeństwa, rodziny, ogniska domowego i porodów.

Arnika jako surowiec zielarski

Surowcem zielarskim jest kwiat arniki (Arnicae flos)

Skład kwiatu arniki górskiej

Kluczowym składnikiem surowca są seskwiterpenowe laktony (głównie helenalina i jej estry), stanowiące do 1% masy kwiatu. Surowiec zawiera także olejek eteryczny (0,1–0,3%) bogaty w tymol i jego pochodne, flawonoidy (np. glikozydy kwercetyny i kemferolu), fitosterole, kwasy fenolowe, kumaryny, triterpeny oraz polisacharydy. Z minerałów i witamin istotne są: mangan i witamina C.

Właściwości kwiatu arniki górskiej

Kwiaty arniki, będące surowcem zielarskim, w formie świeżej i suszonej zachowują intensywny, jasnożółty lub pomarańczowy kolor. Pachną charakterystycznie, korzenno-ziołowo, lekko żywicznie. Smak kwiatów jest gorzki i piekący, co wynika z wysokiej zawartości helenaliny. Suszony surowiec stanowią rozdrobnione koszyczki kwiatowe, niekiedy przypominające puszek.

Jak działa kwiat arniki górskiej

Składniki aktywne obecne w kwiecie arniki, w tym laktony seskwiterpenowe (głównie helenalina), są intensywnie badane pod kątem ich wpływu na organizm. Badania naukowe koncentrują się na analizie potencjału składników arniki w zakresie wspierania regeneracji tkanek. Tradycyjnie w fitoterapii i medycynie ludowej arnika była ceniona i zwyczajowo stosowana zewnętrznie w postaci okładów, maści czy nalewek na skórę. Badania dotyczą zdolności terpenów do potencjalnego wpływu na miejscowe procesy metaboliczne. Ponadto, arnika tradycyjnie była używana w przypadku niewielkich urazów, stłuczeń czy obrzęków, gdzie historycznie przypisywano jej zdolność do wspierania naturalnego procesu ustępowania zmian. Medycyna ludowa przypisywała jej również właściwości wspierające w przypadku drobnych dolegliwości reumatycznych. Ze względu na profil chemiczny, wszelkie zastosowania arniki są obecnie kierowane głównie do użytku zewnętrznego.

Jak stosować kwiat arniki górskiej

Arnika w kuchni

Kwiat arniki górskiej jest rośliną stosowaną prawie wyłącznie w celach zielarskich i kosmetycznych zalecaną do użytku wyłącznie zewnętrznego. W gastronomii nie znajduje zastosowania ze względu na intensywnie gorzki i piekący smak oraz zawartość substancji, które w dużych ilościach mogą wywoływać podrażnienia przewodu pokarmowego. Kwiaty arniki górskiej nie powinny być spożywane w formie surowej ani przetworzonej. W przeszłości, choć rzadko, niektórym społecznościom lokalnym zdarzało się używać bardzo niewielkich ilości suszonych liści jako namiastki tytoniu (stąd ang. nazwa leopard's bane lub ludowa tabac des vosges), lecz jest to praktyka historyczna, nie związana z kulinariami. Z uwagi na bezpieczeństwo, arnika powinna być traktowana jako surowiec zewnętrzny.

Zalecane środki ostrożności

Kwiat arniki górskiej nie jest przeznaczony do spożycia wewnętrznego ze względu na zawartość helenaliny i innych laktonów seskwiterpenowych, które mogą działać drażniąco na błony śluzowe przewodu pokarmowego i serca. Jest przeznaczony wyłącznie do użytku zewnętrznego (na nienaruszoną skórę). Nie stosować na otwarte rany, uszkodzoną skórę ani w przypadku alergii na rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae). Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać stosowania. W przypadku wątpliwości lub wystąpienia podrażnienia skóry, należy zasięgnąć opinii lekarza.

Zalecany sposób użycia kwiatu arniki górskiej

Nalewka (Tinctura Arnicae)

10 g kwiatów arniki (ok. 1/3 szklanki) zalać 100 ml 70% alkoholu etylowego. Szczelnie zamknąć i odstawić na 7-10 dni w ciemne miejsce. Po upływie tego czasu nalewkę przecedzić. Do użytku zewnętrznego, rozcieńczyć: 1 część nalewki na 3-5 części wody. Stosować zewnętrznie do okładów na stłuczenia, krwiaki, obrzęki, na nienaruszoną skórę.

Napar do okładów

1 łyżeczkę (ok. 2–3 g) suszonych kwiatów arniki zalać 200 ml wrzącej wody. Parzyć pod przykryciem przez 10 minut, a następnie przecedzić. Ostudzić. Stosować do przemywania i okładów na stłuczoną, lecz nieuszkodzoną skórę, aby wesprzeć naturalny proces regeneracji i zmniejszyć uczucie dyskomfortu. Stosować wyłącznie zewnętrznie.

Odwar do okładów

1 łyżeczkę kwiatów arniki zalać 2 szklankami wrzącej wody. Gotować na wolnym ogniu przez 4-5 minut pod przykryciem. Odcedzić, dodać łyżeczką octu 5%. Stosować ciepły w formie kompresu na urazy kończyn przebiegające bez urazu skóry, stłuczenia, oparzenia, siniaki, obrzęki i owrzodzenia.

Mazidło na przebarwienia skóry

5 ml nalewki z arniki sporządzonej wg powyższego przepisu wymieszać z 5 ml płynnej gliceryny i 1 opakowaniem (ok. 30 g) maści lub kremu Linomag. Wymieszać na ciepło i odstawić do zastygnięcia. Stosować zewnętrznie na wszelkiego rodzaju problemy skórne, w tym przebarwienia spowodowane słońcem lub poszerzonymi naczynkami krwionośnymi.