Tatarak zwyczajny – kłącze tataraku

Acorus calamus L.

ang. sweet flag;
hiszp. cálamo aromático;
niem. Kalmus;
franc. acore odorant;
ros. аир обыкновенный;

Tatarak zwyczajny to jeden z najsilniej pachnących surowców zielarskich, który od wieków pomaga przy problemach z trawieniem oraz osłabieniu organizmu. Roślina ta, porastająca brzegi jezior i stawów, gromadzi w swoim pełzającym kłączu aromatyczne olejki, które działają rozkurczowo na żołądek i pobudzają apetyt. Surowiec pozyskuje się jesienią lub wczesną wiosną, wydobywając z błota grube, mięsiste części podziemne, które po starannym oczyszczeniu i wysuszeniu stają się niezwykle twarde i wonne. Tatarak jest niezastąpiony w domowej apteczce jako środek na wzdęcia, pomoc przy zgadze, a także jako skuteczna płukanka wzmacniająca włosy i kojąca skórę głowy.

Co to jest kłącze tataraku? Opis rośliny – informacje ogólne

Tatarak zwyczajny to wieloletnia roślina wodna i błotna z rodziny tatarakowatych, która dorasta do około 120 centymetrów wysokości. Jej najbardziej charakterystycznym elementem są długie, mieczowate liście o falistych brzegach, które po roztarciu wydzielają intensywną, cytrynowo-cynamonową woń. Roślina nie wytwarza typowych kwiatów, lecz specyficzny, kolbiasty kwiatostan wyrastający bokiem z łodygi, który w naszym klimacie rzadko wydaje nasiona. Tatarak rozmnaża się głównie przez grube, poziome kłącze, które jest z zewnątrz brunatne, a w środku białe lub różowawe, pokryte bliznami po opadłych liściach.

W tradycji ludowej tatarak nazywano „ajerem” lub „tatarskim zielem”, ponieważ wierzono, że na nasze tereny przywędrował wraz z wojskami tatarskimi, które używały go do odkażania wody w bukłakach. Dawniej liśćmi tataraku wyścielano podłogi w wiejskich chatach podczas świąt, co nie tylko pięknie pachniało, ale też skutecznie odstraszało owady i pasożyty. Zielarki polecały żucie kawałka wysuszonego kłącza osobom, które chciały rzucić palenie lub cierpiały na uporczywe bóle zębów i krwawienia dziąseł. Wierzono również, że tatarak dodaje jasności umysłu i wzmacnia nerwy u osób wyczerpanych długotrwałą pracą. Do dziś surowiec ten uchodzi za jeden z najskuteczniejszych naturalnych leków na dolegliwości żołądkowe oraz cenny składnik wzmacniający kondycję włosów.

Kłącze tataraku jako surowiec zielarski

Surowcem zielarskim jest kłącze tataraku (Calami rhizoma).

Skład kłącza tataraku

Głównym składnikiem jest olejek eteryczny (do 5%), zawierający azaron i eugenol, który nadaje roślinie charakterystyczny zapach. Kłącze bogate jest również w substancje goryczowe (akorynę), garbniki, śluzy, kwasy organiczne oraz znaczne ilości skrobi i soli mineralnych.

Właściwości kłącza tataraku

Wysuszone kłącze tataraku ma postać lekkich, porowatych kawałków o barwie od jasnobrązowej do brunatnej. Zapach jest bardzo trwały, silnie aromatyczny i orzeźwiający. Smak naparu jest gorzki, korzenny i lekko palący, co wywołuje natychmiastowe zwiększenie wydzielania śliny i soków trawiennych.

Jak działa kłącze tataraku

Związki zawarte w tataraku działają rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, co pomaga w usuwaniu gazów i likwiduje bolesne wspania. Roślina ta silnie pobudza wydzielanie soku żołądka oraz żółci, dzięki czemu znacząco przyspiesza trawienie i poprawia przyswajanie składników odżywczych z pokarmów. Dodatkowo wyciągi z tataraku wykazują działanie uspokajające na układ nerwowy oraz przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze, co jest wykorzystywane w pielęgnacji jamy ustnej i skóry.

Współczesna fitoterapia zaleca kłącze tataraku przede wszystkim w stanach braku łaknienia, przy niedokwasocie żołądka oraz w przewlekłych zaburzeniach trawiennych objawiających się wzdęciami. Regularne picie naparów lub przyjmowanie nalewek pomaga unormować pracę jelit i przynosi ulgę przy nawracającej zgadze. Roślina ta jest ceniona za pomoc w nieżytach jamy ustnej i gardła, gdzie jej właściwości ściągające i odkażające przyspieszają gojenie drobnych nadżerek. Dzięki działaniu wzmacniającemu tatarak jest stosowany jako wsparcie w okresach rekonwalescencji oraz w stanach wyczerpania psychicznego. Stosowanie surowca zewnętrznie jest szczególnie uzasadnione u osób z problemem nadmiernego wypadania włosów oraz w leczeniu łojotokowego zapalenia skóry głowy.

Jak stosować kłącze tataraku

W kuchni wysuszone kłącze tataraku wykorzystuje się głównie do aromatyzowania domowych kompotów, syropów oraz dżemów, którym nadaje unikalną, korzenną nutę przypominającą imbir lub goździki. Można je również dodawać do ciast owocowych oraz kandyzować w cukrze, tworząc tradycyjną przekąskę wspomagającą trawienie po obfitych posiłkach. W gastronomii tatarak jest cenionym składnikiem w produkcji aromatycznych octów ziołowych oraz marynat do tłustych ryb, gdzie jego gorycz pomaga przełamać smak i ułatwia metabolizm tłuszczów. W przemyśle spożywczym ekstrakty z kłącza trafiają do receptur słynnych gorzkich likierów, żołądkowych nalewek oraz napojów typu bitters. Domowe napary pite małymi łykami przed jedzeniem skutecznie budzą apetyt i eliminują uczucie ciężkości w nadbrzuszu.

Branża kosmetyczna chętnie sięga po tatarak przy produkcji szamponów, wcierek oraz odżywek wzmacniających, bazując na jego zdolności do poprawy ukrwienia skóry głowy i hamowania łupieżu. Wyciągi z kłącza są kluczowym elementem płynów do kąpieli o działaniu relaksującym oraz preparatów do higieny jamy ustnej, ponieważ skutecznie neutralizują nieprzyjemny zapach i wzmacniają dziąsła. Domowy odwar z tataraku idealnie nadaje się do przygotowania płukanek dla włosów jasnych i przetłuszczających się, nadając im puszystość i naturalny blask. W życiu codziennym żucie małego kawałka kłącza pomaga odświeżyć oddech i ogranicza potrzebę podjadania między posiłkami. Suszone kłącze można wykorzystać jako składnik kąpieli wzmacniających dla osób starszych, co poprawia krążenie obwodowe i działa tonizująco na organizm. Dzięki wysokiej zawartości olejków eterycznych tatarak jest polecany jako naturalny środek do odstraszania moli w szafach z ubraniami. Surowiec ten jest szczególnie skuteczny w formie okładów na skórę objętą łuszczycą, działając łagodząco na uporczywy świąd.

Zalecane środki ostrożności

Kłącza tataraku nie powinny stosować kobiety w ciąży oraz matki karmiące piersią bez wyraźnego zalecenia specjalisty. Przeciwwskazaniem jest również choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy w fazie zaostrzenia, ponieważ surowiec zwiększa wydzielanie kwasu solnego. Ze względu na zawartość beta-azaronu w niektórych odmianach, zaleca się robienie przerw w stosowaniu naparów i nieprzekraczanie sugerowanych dawek. Osoby z niedrożnością dróg żółciowych powinny skonsultować przyjmowanie tataraku z lekarzem.

Sposób przechowywania kłącza tataraku

Surowiec należy przechowywać w szczelnie zamkniętych opakowaniach, najlepiej w słoikach z ciemnego szkła, w suchym miejscu. Kłącze tataraku bardzo łatwo wietrzeje, tracąc swój cenny olejek eteryczny, dlatego nie powinno być trzymane w otwartych torebkach papierowych, które przepuszczają aromaty.

Zalecany sposób spożycia kłącza tataraku

Napar z tataraku na trawienie

Jedną łyżeczkę rozdrobnionego kłącza (ok. 2,0 g) zalać szklanką wrzącej wody i parzyć pod przykryciem przez 15–20 minut. Odcedzić i pić po pół szklanki 2 razy dziennie na pół godziny przed jedzeniem w celu pobudzenia soków trawiennych.

Odwar z kłącza tataraku

2 łyżeczki kłącza tataraku zalać 200 ml chłodnej wody. Doprowadzić do wrzenia i gotować na wolnym ogniu przez 5 minut. Pozostawić do zaparzenia pod przykryciem na kolejne 20 minut, przecedzić. Pić do 4 razy dziennie po 150 ml.

Nalewka z kłącza tataraku

50 g kłącza tataraku zalać 200 ml alkoholu o mocy 40-60%. Naczynie szczelnie zamknąć i odstawić w ciemne miejsce na 14 dni do maceracji. Po upływie dwóch tygodni przefiltrować, zlać do butelek. Spożywać 2-3 razy dziennie po 10 ml lub zewnętrznie do nacierania skóry w celu przeciwdziałania łupieżowi, stanom zapalnym, łuszczycy i innym rodzajom wyprysków.

Płukanka do włosów i skóry głowy

Dwie łyżki kłącza zalać 500 ml wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu przez 5 minut. Po wystudzeniu i przecedzeniu stosować jako ostatnie płukanie po myciu włosów, wcierając płyn również w skórę głowy.

Mieszanki ziołowe z kłączem tataraku

Mieszanka wspomagająca trawienie

50 g kłącza tataraku
40 g liścia mięty pieprzowej
25 g owoców kopru włoskiego
25 g ziela karczocha
10 g ziela piołunu

Wymieszać składniki. Łyżkę mieszanki zalać szklanką wrzątku i parzyć 15 minut. Stosować przy braku apetytu i przewlekłych wzdęciach, pijąc po kilka łyków przed posiłkiem.

Mieszanka wspomagająca pracę wątroby

50 g kłącza tataraku
50 g liści mniszka lekarskiego
50 g ziela glistnika
50 g liści mięty
50 g ziela dziurawca
50 g porostu islandzkiego

Wymieszać składniki. 2 łyżeczki mieszanki zalać 200 ml wrzącej wody i pozostawić do zaparzenia na 20 minut. Odcedzić. Pić do 3 razy dziennie po 100 ml w stanach zapalnych wątroby i pęcherzyka żółciowego, w zastojach żółci i przy niedostatecznym wydzielaniu soków trawiennych.

Mieszanka wspierająca dla rekonwalescentów

50 g kłącza tataraku
25 g ziela tymianku
25 g kwiatów dziewanny
25 g kwiatów lawendy
25 g majeranku
25 g pączków sosny
50 g siemienia lnianego
25 g porostu islandzkiego
25 g korzenia żywokostu
25 g korzenia lukrecji
25 g ziela macierzanki
25 g owocu jałowca
25 g owocu czarnego bzu
25 g suszonych śliwek

Wymieszać składniki. 2 kopiaste łyżeczki mieszanki zalać 300 ml chłodnej wody. Zagotować i zaparzać pod przykryciem przez 30 minut. Odcedzić, posłodzić miodem. Doskonały napój regeneracyjny, polecany w terapii chorób zakaźnych i infekcji dróg oddechowych, po operacjach i ciężkich zabiegach.