Lipa drobnolistna i szerokolistna – kwiat lipy

Tilia cordata Mill. / Tilia platyphyllos Scott.

ang. lime flower, linden flower;
hiszp. flor de tilo;
niem. Lindenblüten;
franc. fleur de tilleul;
ros. цветки липы сердцевидной;

Kwiat lipy to jeden z najpopularniejszych i najbardziej niezawodnych naturalnych środków napotnych oraz przeciwgorączkowych, stosowany powszechnie do walki z przeziębieniami, grypą i infekcjami dróg oddechowych. Te aromatyczne, żółtawobiałe kwiatostany z charakterystyczną podsadką gromadzą duże ilości śluzów, flawonoidów oraz olejków eterycznych. Napary z lipy stymulują pracę gruczołów potowych, obniżają temperaturę ciała, powlekają i łagodzą podrażnione gardło oraz wyciszają suchy, męczący kaszel. To podstawowe zioło dla dorosłych i dzieci w okresie jesienno-zimowym, sprawdzające się przy stanach zapalnych dróg oddechowych, dreszczach oraz ogólnym wyczerpaniu wywołanym infekcją.

Co to jest lipa? Opis drzewa – informacje ogólne

Lipa drobnolistna oraz szerokolistna to potężne, długowieczne drzewa z rodziny ślazowatych, osiągające wysokość do 30 metrów i wykształcające gęstą, rozłożystą koronę. Charakteryzują się sercowatymi, ząbkowanymi liśćmi oraz specyficznymi kwiatostanami zebranymi w wierzchotki, które wyrastają z osi podłużnej, żółtawozielonej, skórzastej podsadki służącej jako aparat lotny dla owoców. Kwiaty są drobne, pięciokrotne, o barwie żółtawobiałej lub jasnożółtej, i wydzielają bardzo silny, słodki zapach zwabiający pszczoły. Oba gatunki lipy rosną pospolicie w lasach liściastych, parkach, przy drogach oraz w pobliżu domostw na terenie całej Polski, będąc jednymi z najważniejszych rodzimych roślin miododajnych.

W tradycyjnym polskim lecznictwie ludowym lipa zajmowała miejsce szczególne, będąc symbolem domowego ciepła, bezpieczeństwa i naturalnego ratunku w chorobie. Dawni zielarze i gospodynie domowe traktowali napar z kwiatów jako podstawowy środek napotny, który podawano przy każdej gorączce, "łamaniu w kościach", uciążliwym kaszlu oraz przy „złym humorze” i bezsenności. Odwarami z kwiatostanów z podsadkami przemywano twarz kobiet w celu rozjaśnienia cery, usuwania piegów oraz łagodzenia oparzeń słonecznych po pracy w polu. Współczesna fitoterapia w pełni podtrzymuje te wielowiekowe tradycje, pozycjonując kwiat lipy jako klasyczny, bezpieczny i wyjątkowo skuteczny surowiec śluzowo-flawonoidowy o udowodnionym klinicznie działaniu napotnym oraz osłaniającym.

Kwiat lipy jako surowiec zielarski

Surowcem zielarskim jest wysuszony kwiatostan lipy razem z podsadką (Tiliae flos).

Skład kwiatu lipy

Głównymi składnikami aktywnymi surowca są flawonoidy (powyżej 1%), w tym rutyna, hiperozyd, kwercetyna i tilirozyd, które odpowiadają za działanie przeciwzapalne i uszczelniające naczynia. Kwiaty zawierają bardzo duże ilości związków śluzowych (do 10%), które po zalaniu wodą tworzą gęsty, ochronny żel. W surowcu obecny jest także olejek eteryczny (bogaty w farnesol, nadający lipie charakterystyczny zapach), garbniki, kwasy fenolowe, proantocyjanidyny oraz sole mineralne z dużą zawartością krzemionki i manganu. Synergiczne połączenie śluzów i tilirozydu warunkuje jednoczesną ochronę śluzówki i pobudzenie ośrodka termoregulacji.

Właściwości kwiatu lipy

Wysuszony surowiec składa się z jasnożółtych lub zielonkawych kwiatków z licznymi pręcikami, osadzonych na cienkich szypułkach wyrastających z podłużnej, lancetowatej podsadki o barwie bladożółtozielonej. Zapach suszu jest silny, przyjemny, miodowy i bardzo charakterystyczny. Napar z kwiatów lipy ma jasnozłoty lub lekko podpalany kolor oraz delikatny, naturalnie słodkawy, przyjemny smak o śluzowatej, gładkiej strukturze, która powleka jamę ustną i gardło, przynosząc natychmiastowe uczucie ulgi.

Jak działa kwiat lipy

Flawonoidy zawarte w kwiatach lipy (głównie tilirozyd) działają bezpośrednio na ośrodek termoregulacji w mózgu, zwiększając wrażliwość gruczołów potowych na bodźce termiczne, co wywołuje obfite wydzielanie potu i skuteczne obniżenie gorączki. Związki śluzowe powlekają grubą warstwą błony śluzowe jamy ustnej, gardła i przełyku, izolując je od czynników drażniących, co skutecznie hamuje odruch suchego kaszlu i zmniejsza ból gardła. Składniki olejku eterycznego (farnesol) wykazują łagodne działanie uspokajające, obniżając napięcie nerwowe i ułatwiając zasypianie podczas choroby.

Współczesna medycyna rekomenduje kwiat lipy jako środek pomocniczy w leczeniu chorób zakaźnych przebiegających z podwyższoną temperaturą ciała, takich jak przeziębienie, grypa, zapalenie oskrzeli czy angina. Regularne picie naparów jest zalecane przy suchym, męczącym kaszlu, chrypce oraz w stanach zapalnych gardła i jamy ustnej w celu złagodzenia podrażnień. Surowiec jest ceniony za swoje bezpieczeństwo, dzięki czemu może być stosowany u dzieci i osób starszych. Ze względu na działanie uspokajające i rozkurczowe napary z lipy są pomocne przy łagodnych stanach napięcia nerwowego, lękach oraz trudnościach z zasypianiem wywołanych zmęczeniem.

Jak stosować kwiat lipy

Wysuszony kwiat lipy wykorzystuje się głównie do przygotowywania leczniczych naparów, które spożywane na gorąco wywołują intensywne pocenie się i pomagają obniżyć gorączkę w czasie infekcji. Z powodu obecności delikatnych olejków eterycznych oraz związków śluzowych surowiec ten wymaga parzenia pod szczelnym przykryciem przez piętnaście minut, co zapobiega ulatnianiu się farnesolu i pozwala śluzom w pełni napęcznieć w wodzie. Może być łączony z owocem maliny lub kwiatem bzu czarnego, co znacznie wzmacnia efekt napotny i rozgrzewający kuracji. W gastronomii susz służy do przygotowywania aromatycznych napojów codziennych zastępujących tradycyjną herbatę, natomiast w przemyśle farmaceutycznym ekstrakty stanowią naturalną bazę do produkcji syropów na kaszel, pastylek do ssania oraz miodów pitnych. 

Branża kosmetyczna ceni kwiat lipy za silne właściwości zmiękczające i łagodzące podrażnienia naskórka, dodając wyciągi do szamponów do suchej skóry głowy oraz płynów micelarnych do cery wrażliwej. Substancje czynne zmniejszają zaczerwienienia, likwidują szorstkość skóry i wspomagają regenerację uszkodzonej bariery lipidowej. Domowy odwar z kwiatów idealnie nadaje się do przemywania oczu przy stanach zapalnych spojówek oraz do kojących okładów na popękaną skórę dłoni. W ogrodnictwie wyciągi z podsadkami mogą służyć jako ekologiczny oprysk wzmacniający odporność liści warzyw psiankowatych na infekcje grzybowe. Suszony surowiec bywa wykorzystywany do tworzenia aromatycznych saszetek wkładanych pod poduszkę w celu ułatwienia zasypiania. Dzięki właściwościom powlekającym odwar bywa stosowany zewnętrznie jako naturalny kompres na podrażnienia po goleniu.

Zalecane środki ostrożności

Kwiat lipy jest surowcem bezpiecznym, jednak ze względu na silne działanie napotne i diuretyczne należy zachować ostrożność u pacjentów z ciężką, zaawansowaną niewydolnością serca (intensywne pocenie się obciąża układ krążenia). Osoby przyjmujące syntetyczne leki moczopędne powinny kontrolować poziom płynów, aby uniknąć odwodnienia. Surowiec nie wykazuje toksyczności, dlatego może być bez przeszkód stosowany przez kobiety w ciąży oraz matki karmiące piersią po konsultacji z lekarzem.

Sposób przechowywania kwiatu lipy

Surowiec należy przechowywać w suchym, czystym i przewiewnym pomieszczeniu, w szczelnie zamkniętych pojemnikach szklanych, metalowych puszkach lub wielowarstwowych torbach papierowych chroniących przed światłem. 

Zalecany sposób spożycia kwiatu lipy

Napar napotny i przeciwgorączkowy

Jedną łyżkę stołową wysuszonych kwiatów lipy (ok. 2-3 g) zalać szklanką (200 ml) wrzącej wody. Parzyć pod szczelnym przykryciem przez 15 minut, a następnie przecedzić. Pić 3 razy dziennie po jednej szklance ciepłego naparu, najlepiej po posiłku. W przypadku przeziębienia wypić mocno ciepły napar wieczorem przed snem i położyć się do łóżka w celu wywołania potów.

Nawilżający napar na kaszel i chrypkę

Jedną łyżkę stołową surowca zalać szklanką wrzątku, parzyć pod przykryciem przez 20 minut, aby uwolnić śluzy. Przecedzić, lekko przestudzić i pić małymi łykami kilka razy w ciągu dnia przy suchym gardle.

Wyciąg do kąpieli leczniczych

50 g kwiatów lipy wymieszać z 30 g łącza tataraku, 20 g kwiatów lawendy i 20 g kwiatów lub ziela wrzosu. Zalać 2 litrami gorącej wody, po czym podgrzewać na wolnym ogniu przez 30 minut uważając, aby nie doprowadzić do wrzenia. Przecedzić przez płótno. Napar dodać do wody w wannie, a przecedzone zioła zawiązać w płócienny worek i również umieścić w wodzie. Czas kąpieli nie powinien przekroczyć 25 minut. Po wyjściu z kąpieli nie wycierać się, a jedynie okryć ciepłym szlafrokiem. Kąpiel działa relaksująco, uspokajająco i napotnie, pomaga zwalczyć ostry nieżyt nosa.

Mieszanki ziołowe z kwiatem lipy

Mieszanka napotna na przeziębienie

50 g kwiatów lipy
50 g kwiatu czarnego bzu
50 g owoców berberysu
50 g kłącza perzu
50 g liści maliny

Składniki dokładnie wymieszać. 1 łyżkę gotowej mieszanki zalać 200 ml wrzącej wody. Odstawić do zaparzenia pod przykryciem na 15 minut. Po schłodzeniu odcedzić. Dodać sok malinowy (dla dzieci) lub kieliszek rumu (dla dorosłych) i wypić przed snem.

Mieszanka uspokajająca

50 g kwiatów lipy
50 g korzenia kozłka lekarskiego (waleriany)
50 g liści melisy
50 g ziela męczennicy

Składniki dokładnie wymieszać. 1 łyżkę gotowej mieszanki zalać 200 ml wrzącej wody. Odstawić do zaparzenia pod przykryciem na 15 minut. Po schłodzeniu odcedzić. Pić 3 x dziennie po jedzeniu po 50-75 ml w stanach wzmożonego napięcia nerwowego.